</>

لینوکس‌پارسی

مرجع فارسی آموزش لینوکس

Gentoo • Arch • Debian • Ubuntu • Kali • Parrot
پرش به محتوای اصلی

Command Palette

Search for a command to run...

مرجع سریع اصطلاحات

واژه‌نامه

مرجع فارسی اصطلاحات رایج لینوکس و Gentoo Linux. هر واژه شامل معادل فارسی و تعریف کوتاه است. می‌توانید با نام انگلیسی یا فارسی جستجو کنید یا بر اساس دسته فیلتر کنید.

📚 ۶۳ واژه🔎 جستجوی زنده🏷️ گروه‌بندی موضوعی🆓 رایگان و متن‌باز
نمایش ۶۳ از ۶۳ واژه

هسته و پایه

۸

Kernel

هسته

قلب سیستم‌عامل لینوکس که مستقیماً با سخت‌افزار صحبت می‌کند، حافظه و پردازش‌ها را مدیریت می‌کند و رابطی برای برنامه‌های کاربردی فراهم می‌سازد.

Shell

پوسته

برنامه‌ای که دستورات کاربر را تفسیر کرده و به سیستم‌عامل می‌دهد؛ مثل Bash، Zsh یا Fish.

Bash

بَش

GNU Bourne-Again SHell، پوسته پیش‌فرض اکثر توزیع‌های لینوکس و زبان اسکریپت‌نویسی قدرتمند.

Init

اینیت

اولین فرایندی که کرنل بعد از بوت اجرا می‌کند (PID 1) و وظیفه راه‌اندازی سایر سرویس‌ها را دارد.

Module

ماژول

بخش قابل‌بارگذاری پویای کرنل (kmod) که قابلیتی مانند درایور سخت‌افزار را بدون نیاز به راه‌اندازی مجدد اضافه یا حذف می‌کند.

Distribution

توزیع

نسخه بسته‌بندی‌شده‌ای از لینوکس شامل کرنل، ابزارهای کاربردی، مدیر بسته و پیکربندی؛ مثل Gentoo، Arch یا Ubuntu.

Compiler

کامپایلر

برنامه‌ای که کد منبع را به کد اجرایی ماشین تبدیل می‌کند؛ در Gentoo معمولاً از GCC استفاده می‌شود.

GCC

جی‌سی‌سی

GNU Compiler Collection، کامپایلر استاندارد پروژه GNU برای C، C++، Fortran و سایر زبان‌ها.

مدیریت بسته

۱۹

Portage

پورتیج

مدیر بسته رسمی Gentoo که از ebuildها برای کامپایل و نصب نرم‌افزار از کد منبع استفاده می‌کند.

Ebuild

ای‌بیلد

فایل متنی با شل‌اسکریپت‌مانند که نحوه دانلود، وصله‌گذاری، کامپایل و نصب یک بسته را برای Portage تعریف می‌کند.

USE Flag

پرچم USE

کلیدواژه‌ای برای فعال یا غیرفعال کردن قابلیت‌های اختیاری هنگام کامپایل بسته‌ها و کنترل دقیق وابستگی‌ها.

make.conf

میک‌دات‌کانف

فایل پیکربندی اصلی Portage در /etc/portage برای تنظیم پرچم‌های کامپایل، USEها، MAKEOPTS و آینه‌های دانلود.

Package

بسته

واحد توزیع نرم‌افزار در لینوکس که شامل فایل‌های باینری یا کد منبع و متادیتای وابستگی است.

Repository

مخزن

مجموعه‌ای سازمان‌یافته از بسته‌ها که Portage از آن‌ها استفاده می‌کند؛ مخزن رسمی Gentoo در /var/db/repos/gentoo قرار دارد.

Overlay

اورلی

مخزن اضافی شامل ebuildهایی که در درخت رسمی Gentoo نیستند؛ با eselect repository یا layman مدیریت می‌شود.

Profile

پروفایل

مجموعه‌ای از مقادیر پیش‌فرض USE، چیدمان فایل سیستم و سایر تنظیمات پایه که با eselect profile انتخاب می‌شود.

Stage3

استیج‌۳

آرشیو tarball حداقلی از یک محیط Gentoo قابل‌بوت که نقطه شروع نصب سیستم جدید است.

Tarball

تاربال

آرشیو فشرده‌شده با tar که برای توزیع کد منبع یا بسته‌های باینری استفاده می‌شود.

Rolling Release

انتشار غلتان

مدل انتشار بدون نسخه‌های بزرگ که بسته‌ها به‌صورت پیوسته به‌روزرسانی می‌شوند؛ Gentoo نمونه بارز آن است.

Source-based

مبتنی بر منبع

نوع توزیع که نرم‌افزار را از کد منبع روی دستگاه کاربر کامپایل می‌کند تا بهینه‌سازی دقیق سخت‌افزاری ممکن شود.

Binary

باینری

نرم‌افزار از پیش کامپایل‌شده که مستقیماً اجرا می‌شود؛ Gentoo عمدتاً source-based است ولی از بسته‌های باینری هم پشتیبانی می‌کند.

Dependency

وابستگی

بسته دیگری که برای اجرا یا ساخت یک برنامه لازم است و Portage آن را به‌صورت خودکار حل می‌کند.

Masked

ماسک‌شده

وضعیتی که در آن یک نسخه از بسته به دلایل پایداری یا آزمایش‌بودن از نصب پیش‌فرض جلوگیری می‌شود.

Keyword

کلیدواژه

نشانه معماری و ثبات بسته در ebuild؛ مثل amd64 یا ~amd64 که در package.accept_keywords مدیریت می‌شود.

~amd64

تیلد-ای‌ام‌دی-۶۴

کلیدواژه معماری ۶۴بیتی برای نسخه‌های آزمایشی (testing) Gentoo که در package.accept_keywords فعال می‌شود.

amd64

ای‌ام‌دی-۶۴

کلیدواژه معماری ۶۴بیتی پایدار (stable) Gentoo برای پردازنده‌های x86_64.

Flag

پرچم

گزینه‌ای که رفتار کامپایلر یا Portage را تغییر می‌دهد؛ مثل CFLAGS یا USE flags.

بوت و راه‌اندازی

۶

GRUB

گِرَب

GRand Unified Bootloader، بوت‌لودر رایج لینوکس برای بارگذاری کرنل در زمان راه‌اندازی سیستم.

UEFI

یو‌ای‌اف‌آی

Unified Extensible Firmware Interface، جایگزین مدرن BIOS با پشتیبانی از بوت Secure Boot، GPT و درایورهای گرافیکی.

BIOS

بایوس

Basic Input/Output System، سیستم‌عامل قداری روی مادربرد که دستگاه‌ها را راه‌اندازی کرده و بوت‌لودر را اجرا می‌کند.

GPT

جی‌پی‌تی

GUID Partition Table، استاندارد مدرن پارتیشن‌بندی با پشتیبانی از بیش از ۴ پارتیشن اولیه و دیسک‌های بزرگ‌تر از ۲ ترابایت.

MBR

ام‌بی‌آر

Master Boot Record، استاندارد قدیمی پارتیشن‌بندی که در ۵۱۲ بایت اول دیسک ذخیره می‌شود و محدودیت ۲ ترابایت دارد.

EFI

ای‌اف‌آی

محیط اجرای EFI شامل پارتیشن ESP با فرمت FAT که فایل‌های بوت لودر مانند grubx64.efi روی آن قرار می‌گیرند.

سیستم فایل

۷

Partition

پارتیشن

بخش منطقی مجزای یک دیسک که می‌تواند جداگانه فرمت و سوار (mount) شود؛ مثلاً /، /home یا swap.

Filesystem

سیستم فایل

روش سازمان‌دهی و ذخیره فایل‌ها روی دیسک؛ مثل ext4، btrfs یا xfs.

ext4

ایکس‌تی‌فور

نسخه چهارم سیستم فایل extended که پایدار، پیش‌فرض و بسیار بهینه برای اکثر کاربردهای دسکتاپ و سرور است.

btrfs

بی‌تی‌آر‌اف‌اس

سیستم فایل مدرن با قابلیت snapshot، فشرده‌سازی، زیرحجم (subvolume) و RAID نرم‌افزاری داخلی.

Swap

سواپ

فضای روی دیسک یا پارتیشن که کرنل از آن به‌عنوان حافظه مجازی کمکی هنگام پر شدن RAM استفاده می‌کند.

Mount

سوار کردن

متصل کردن یک سیستم فایل یا دستگاه به درختی از مسیرها تا قابل دسترسی شود؛ با دستور mount انجام می‌شود.

Chroot

چروت

تغییر دایرکتوری ریشه فرایند جاری به مسیر دیگر؛ در نصب Gentoo برای کار در محیط Stage3 از Live USB استفاده می‌شود.

سرویس و init

۷

OpenRC

اُپن‌آر‌سی

سیستم مدیریت سرویس مبتنی بر وابستگی که در Gentoo به‌عنوان جایگزین سبک systemd استفاده می‌شود.

systemd

سیستم‌دی

مدیر سرویس و سیستم مدرن لینوکس با واحدهای unit، ژورنال، شبکه و بسیاری ابزارهای یکپارچه.

Daemon

دِیمن

برنامه‌ای که در پس‌زمینه اجرا می‌شود و بدون تعامل مستقیم با کاربر خدماتی را ارائه می‌دهد؛ مثل sshd یا cupsd.

Service

سرویس

برنامه پس‌زمینه‌ای که توسط سیستم init مدیریت می‌شود و معمولاً وظیفه خاصی مانند سرو‌دهی شبکه را دارد.

Runlevel

سطح اجرا

حالت تعریف‌شده‌ای از سیستم که مشخص می‌کند کدام سرویس‌ها فعال باشند؛ در OpenRC با rc-status و در systemd با target معادل‌سازی می‌شود.

Cron

کرون

سرویس زمان‌بندی وظایف دوره‌ای در لینوکس که با crontab پیکربندی می‌شود؛ جایگزین مدرن آن systemd timer است.

Journal

ژورنال

سیستم لاگ یکپارچه systemd که با journalctl قابل مشاهده است و لاگ‌ها را در /var/log/journal ذخیره می‌کند.

نمایشگر و گرافیک

۸

PipeWire

پایپ‌وایر

سرور مدرن صوت و ویدیو لینوکس که جایگزین PulseAudio و JACK شده و از Wayland و بلوتوث پشتیبانی می‌کند.

Wayland

وِیلَند

پروتکل نمایشگر مدرن با امنیت بالا و طراحی ساده‌تر که جایگزین X11 در حال گسترش است.

X11

ایکس‌یازده

سیستم پنجره‌ای کلاسیک لینوکس که از سرور X و کلاینت‌ها تشکیل شده و سال‌ها استاندارد نمایشگر بوده است.

Compositor

کمپوزیتور

برنامه‌ای که پنجره‌ها را در یک بافر ترکیب کرده و روی صفحه نمایش می‌دهد؛ در Wayland همان سرور نمایشگر است.

Display Manager

مدیر نمایشگر

سرویسی که صفحه ورود گرافیکی را نمایش می‌دهد و نشست کاربر را آغاز می‌کند؛ مثل GDM یا SDDM.

Desktop Environment

محیط دسکتاپ

مجموعه‌ای کامل از پنجره، پنل، فایل‌منیجر و ابزارها؛ مثل GNOME، KDE Plasma یا XFCE.

Window Manager

مدیر پنجره

برنامه‌ای که چیدمان و کنترل پنجره‌ها را بر عهده دارد؛ می‌تواند به‌صورت جدا (مثل i3) یا بخشی از DE باشد.

Tiling

کاشی‌وار

سبک مدیریت پنجره که پنجره‌ها بدون همپوشانی و کاشی‌وار چیده می‌شوند؛ مثل i3، Sway یا Hyprland.

شبکه و دسترسی

۵

DHCP

دی‌اچ‌سی‌پی

Dynamic Host Configuration Protocol، پروتکلی که به‌صورت خودکار آدرس IP و سایر تنظیمات شبکه را به کلاینت‌ها اختصاص می‌دهد.

SSH

اس‌اس‌اچ

Secure Shell، پروتکل رمزشده برای دسترسی و مدیریت دورهای سیستم‌ها از طریق شبکه.

sudo

سودو

برنامه‌ای که به کاربر عادی اجازه اجرای دستور به‌عنوان root یا کاربر دیگر را با ثبت در ژورنال می‌دهد.

root

روت

کاربر администراتوری با بالاترین دسترسی در لینوکس که UID آن ۰ است و به همه منابع دسترسی کامل دارد.

wheel

ویل

گروه سنتی یونیکس برای کاربرانی که حق استفاده از su یا sudo را دارند؛ در Gentoo کاربران sudo معمولاً عضو این گروه هستند.

سخت‌افزار

۳

DRM

دی‌آر‌ام

Direct Rendering Manager، زیرسیستم کرنل لینوکس برای دسترسی مستقیم و هماهنگ کارت گرافیک توسط چندین کلاینت.

KMS

کی‌ام‌اس

Kernel Mode Setting، تنظیم رزولوشن و مد گرافیک در سطح کرنل به‌جای X سرور؛ باعث فلش‌eless boot و ttys با رزولوشن صحیح می‌شود.

Firmware

فِرم‌وِر

نرم‌افزار داخلی سخت‌افزارها (مثل کارت وای‌فای یا GPU) که معمولاً از بسته‌های sys-kernel/linux-firmware بارگذاری می‌شود.