واژهنامه
مرجع فارسی اصطلاحات رایج لینوکس و Gentoo Linux. هر واژه شامل معادل فارسی و تعریف کوتاه است. میتوانید با نام انگلیسی یا فارسی جستجو کنید یا بر اساس دسته فیلتر کنید.
هسته و پایه
۸Kernel
هستهقلب سیستمعامل لینوکس که مستقیماً با سختافزار صحبت میکند، حافظه و پردازشها را مدیریت میکند و رابطی برای برنامههای کاربردی فراهم میسازد.
Shell
پوستهبرنامهای که دستورات کاربر را تفسیر کرده و به سیستمعامل میدهد؛ مثل Bash، Zsh یا Fish.
Bash
بَشGNU Bourne-Again SHell، پوسته پیشفرض اکثر توزیعهای لینوکس و زبان اسکریپتنویسی قدرتمند.
Init
اینیتاولین فرایندی که کرنل بعد از بوت اجرا میکند (PID 1) و وظیفه راهاندازی سایر سرویسها را دارد.
Module
ماژولبخش قابلبارگذاری پویای کرنل (kmod) که قابلیتی مانند درایور سختافزار را بدون نیاز به راهاندازی مجدد اضافه یا حذف میکند.
Distribution
توزیعنسخه بستهبندیشدهای از لینوکس شامل کرنل، ابزارهای کاربردی، مدیر بسته و پیکربندی؛ مثل Gentoo، Arch یا Ubuntu.
Compiler
کامپایلربرنامهای که کد منبع را به کد اجرایی ماشین تبدیل میکند؛ در Gentoo معمولاً از GCC استفاده میشود.
GCC
جیسیسیGNU Compiler Collection، کامپایلر استاندارد پروژه GNU برای C، C++، Fortran و سایر زبانها.
مدیریت بسته
۱۹Portage
پورتیجمدیر بسته رسمی Gentoo که از ebuildها برای کامپایل و نصب نرمافزار از کد منبع استفاده میکند.
Ebuild
ایبیلدفایل متنی با شلاسکریپتمانند که نحوه دانلود، وصلهگذاری، کامپایل و نصب یک بسته را برای Portage تعریف میکند.
USE Flag
پرچم USEکلیدواژهای برای فعال یا غیرفعال کردن قابلیتهای اختیاری هنگام کامپایل بستهها و کنترل دقیق وابستگیها.
make.conf
میکداتکانففایل پیکربندی اصلی Portage در /etc/portage برای تنظیم پرچمهای کامپایل، USEها، MAKEOPTS و آینههای دانلود.
Package
بستهواحد توزیع نرمافزار در لینوکس که شامل فایلهای باینری یا کد منبع و متادیتای وابستگی است.
Repository
مخزنمجموعهای سازمانیافته از بستهها که Portage از آنها استفاده میکند؛ مخزن رسمی Gentoo در /var/db/repos/gentoo قرار دارد.
Overlay
اورلیمخزن اضافی شامل ebuildهایی که در درخت رسمی Gentoo نیستند؛ با eselect repository یا layman مدیریت میشود.
Profile
پروفایلمجموعهای از مقادیر پیشفرض USE، چیدمان فایل سیستم و سایر تنظیمات پایه که با eselect profile انتخاب میشود.
Stage3
استیج۳آرشیو tarball حداقلی از یک محیط Gentoo قابلبوت که نقطه شروع نصب سیستم جدید است.
Tarball
تاربالآرشیو فشردهشده با tar که برای توزیع کد منبع یا بستههای باینری استفاده میشود.
Rolling Release
انتشار غلتانمدل انتشار بدون نسخههای بزرگ که بستهها بهصورت پیوسته بهروزرسانی میشوند؛ Gentoo نمونه بارز آن است.
Source-based
مبتنی بر منبعنوع توزیع که نرمافزار را از کد منبع روی دستگاه کاربر کامپایل میکند تا بهینهسازی دقیق سختافزاری ممکن شود.
Binary
باینرینرمافزار از پیش کامپایلشده که مستقیماً اجرا میشود؛ Gentoo عمدتاً source-based است ولی از بستههای باینری هم پشتیبانی میکند.
Dependency
وابستگیبسته دیگری که برای اجرا یا ساخت یک برنامه لازم است و Portage آن را بهصورت خودکار حل میکند.
Masked
ماسکشدهوضعیتی که در آن یک نسخه از بسته به دلایل پایداری یا آزمایشبودن از نصب پیشفرض جلوگیری میشود.
Keyword
کلیدواژهنشانه معماری و ثبات بسته در ebuild؛ مثل amd64 یا ~amd64 که در package.accept_keywords مدیریت میشود.
~amd64
تیلد-ایامدی-۶۴کلیدواژه معماری ۶۴بیتی برای نسخههای آزمایشی (testing) Gentoo که در package.accept_keywords فعال میشود.
amd64
ایامدی-۶۴کلیدواژه معماری ۶۴بیتی پایدار (stable) Gentoo برای پردازندههای x86_64.
Flag
پرچمگزینهای که رفتار کامپایلر یا Portage را تغییر میدهد؛ مثل CFLAGS یا USE flags.
بوت و راهاندازی
۶GRUB
گِرَبGRand Unified Bootloader، بوتلودر رایج لینوکس برای بارگذاری کرنل در زمان راهاندازی سیستم.
UEFI
یوایافآیUnified Extensible Firmware Interface، جایگزین مدرن BIOS با پشتیبانی از بوت Secure Boot، GPT و درایورهای گرافیکی.
BIOS
بایوسBasic Input/Output System، سیستمعامل قداری روی مادربرد که دستگاهها را راهاندازی کرده و بوتلودر را اجرا میکند.
GPT
جیپیتیGUID Partition Table، استاندارد مدرن پارتیشنبندی با پشتیبانی از بیش از ۴ پارتیشن اولیه و دیسکهای بزرگتر از ۲ ترابایت.
MBR
امبیآرMaster Boot Record، استاندارد قدیمی پارتیشنبندی که در ۵۱۲ بایت اول دیسک ذخیره میشود و محدودیت ۲ ترابایت دارد.
EFI
ایافآیمحیط اجرای EFI شامل پارتیشن ESP با فرمت FAT که فایلهای بوت لودر مانند grubx64.efi روی آن قرار میگیرند.
سیستم فایل
۷Partition
پارتیشنبخش منطقی مجزای یک دیسک که میتواند جداگانه فرمت و سوار (mount) شود؛ مثلاً /، /home یا swap.
Filesystem
سیستم فایلروش سازماندهی و ذخیره فایلها روی دیسک؛ مثل ext4، btrfs یا xfs.
ext4
ایکستیفورنسخه چهارم سیستم فایل extended که پایدار، پیشفرض و بسیار بهینه برای اکثر کاربردهای دسکتاپ و سرور است.
btrfs
بیتیآرافاسسیستم فایل مدرن با قابلیت snapshot، فشردهسازی، زیرحجم (subvolume) و RAID نرمافزاری داخلی.
Swap
سواپفضای روی دیسک یا پارتیشن که کرنل از آن بهعنوان حافظه مجازی کمکی هنگام پر شدن RAM استفاده میکند.
Mount
سوار کردنمتصل کردن یک سیستم فایل یا دستگاه به درختی از مسیرها تا قابل دسترسی شود؛ با دستور mount انجام میشود.
Chroot
چروتتغییر دایرکتوری ریشه فرایند جاری به مسیر دیگر؛ در نصب Gentoo برای کار در محیط Stage3 از Live USB استفاده میشود.
سرویس و init
۷OpenRC
اُپنآرسیسیستم مدیریت سرویس مبتنی بر وابستگی که در Gentoo بهعنوان جایگزین سبک systemd استفاده میشود.
systemd
سیستمدیمدیر سرویس و سیستم مدرن لینوکس با واحدهای unit، ژورنال، شبکه و بسیاری ابزارهای یکپارچه.
Daemon
دِیمنبرنامهای که در پسزمینه اجرا میشود و بدون تعامل مستقیم با کاربر خدماتی را ارائه میدهد؛ مثل sshd یا cupsd.
Service
سرویسبرنامه پسزمینهای که توسط سیستم init مدیریت میشود و معمولاً وظیفه خاصی مانند سرودهی شبکه را دارد.
Runlevel
سطح اجراحالت تعریفشدهای از سیستم که مشخص میکند کدام سرویسها فعال باشند؛ در OpenRC با rc-status و در systemd با target معادلسازی میشود.
Cron
کرونسرویس زمانبندی وظایف دورهای در لینوکس که با crontab پیکربندی میشود؛ جایگزین مدرن آن systemd timer است.
Journal
ژورنالسیستم لاگ یکپارچه systemd که با journalctl قابل مشاهده است و لاگها را در /var/log/journal ذخیره میکند.
نمایشگر و گرافیک
۸PipeWire
پایپوایرسرور مدرن صوت و ویدیو لینوکس که جایگزین PulseAudio و JACK شده و از Wayland و بلوتوث پشتیبانی میکند.
Wayland
وِیلَندپروتکل نمایشگر مدرن با امنیت بالا و طراحی سادهتر که جایگزین X11 در حال گسترش است.
X11
ایکسیازدهسیستم پنجرهای کلاسیک لینوکس که از سرور X و کلاینتها تشکیل شده و سالها استاندارد نمایشگر بوده است.
Compositor
کمپوزیتوربرنامهای که پنجرهها را در یک بافر ترکیب کرده و روی صفحه نمایش میدهد؛ در Wayland همان سرور نمایشگر است.
Display Manager
مدیر نمایشگرسرویسی که صفحه ورود گرافیکی را نمایش میدهد و نشست کاربر را آغاز میکند؛ مثل GDM یا SDDM.
Desktop Environment
محیط دسکتاپمجموعهای کامل از پنجره، پنل، فایلمنیجر و ابزارها؛ مثل GNOME، KDE Plasma یا XFCE.
Window Manager
مدیر پنجرهبرنامهای که چیدمان و کنترل پنجرهها را بر عهده دارد؛ میتواند بهصورت جدا (مثل i3) یا بخشی از DE باشد.
Tiling
کاشیوارسبک مدیریت پنجره که پنجرهها بدون همپوشانی و کاشیوار چیده میشوند؛ مثل i3، Sway یا Hyprland.
شبکه و دسترسی
۵DHCP
دیاچسیپیDynamic Host Configuration Protocol، پروتکلی که بهصورت خودکار آدرس IP و سایر تنظیمات شبکه را به کلاینتها اختصاص میدهد.
SSH
اساساچSecure Shell، پروتکل رمزشده برای دسترسی و مدیریت دورهای سیستمها از طریق شبکه.
sudo
سودوبرنامهای که به کاربر عادی اجازه اجرای دستور بهعنوان root یا کاربر دیگر را با ثبت در ژورنال میدهد.
root
روتکاربر администراتوری با بالاترین دسترسی در لینوکس که UID آن ۰ است و به همه منابع دسترسی کامل دارد.
wheel
ویلگروه سنتی یونیکس برای کاربرانی که حق استفاده از su یا sudo را دارند؛ در Gentoo کاربران sudo معمولاً عضو این گروه هستند.
سختافزار
۳DRM
دیآرامDirect Rendering Manager، زیرسیستم کرنل لینوکس برای دسترسی مستقیم و هماهنگ کارت گرافیک توسط چندین کلاینت.
KMS
کیاماسKernel Mode Setting، تنظیم رزولوشن و مد گرافیک در سطح کرنل بهجای X سرور؛ باعث فلشeless boot و ttys با رزولوشن صحیح میشود.
Firmware
فِرموِرنرمافزار داخلی سختافزارها (مثل کارت وایفای یا GPU) که معمولاً از بستههای sys-kernel/linux-firmware بارگذاری میشود.