GNOME یکی از محبوب‌ترین محیط‌های دسکتاپ لینوکس است؛ مدرن، تمیز و کاربرپسند. در این آموزش، نصب کامل GNOME در Arch Linux را از پایه تا پیکربندی پیشرفته دنبال می‌کنیم.

GNOME چیست؟#

GNOME پروژه‌ای است که توسط بنیاد GNOME نگهداری می‌شود و بر سه اصل استوار است: سادگی، دسترسی‌پذیری و آزادی. ویژگی‌های اصلی:

• رابط کاربری مدرن و تمیز
• پشتیبانی کامل از Wayland (پیش‌فرض) و X11
• ادغام عمیق با systemd و NetworkManager
• مجموعهٔ کامل ابزارهای GNOME (Files, Settings, Software, etc.)
• پشتیبانی از لمسی و تبلت

پیش‌نیازها#

قبل از نصب GNOME، مطمئن شوید:

• نصب پایهٔ Arch را کامل کرده‌اید
• یک کاربر عادی (غیر root) دارید
• sudo را پیکربندی کرده‌اید
• NetworkManager فعال است
• درایورهای گرافیکی نصب هستند

نصب GNOME#

Arch دو متا-بسته برای GNOME ارائه می‌دهد:

نصب پایه#

# نصب GNOME پایه + GDM (Display Manager)
sudo pacman -S gnome gnome-extra gdm

فعال‌سازی GDM#

GDM (GNOME Display Manager) صفحهٔ ورود گرافیکی است:

# فعال‌سازی GDM در بوت
sudo systemctl enable gdm

Wayland یا X11؟#

GNOME به‌صورت پیش‌فرض از Wayland استفاده می‌کند. Wayland:

• معماری مدرن‌تر و امن‌تر
• پشتیبانی بهتر از HiDPI
• کارایی بالاتر در بسیاری از موارد

اما برخی درایورهای گرافیکی قدیمی (مثلاً NVIDIA قدیمی) با Wayland مشکل دارند. در این صورت می‌توانید از X11 استفاده کنید:

# غیرفعال‌کردن Wayland و استفاده از X11
sudo nano /etc/gdm/custom.conf

خط WaylandEnable=false را از حالت کامنت خارج کنید.

[daemon]
WaylandEnable=false

سپس GDM را restart کنید:

sudo systemctl restart gdm

نصب درایورهای گرافیکی#

برای عملکرد بهینه، درایور مناسب گرافیکی خود را نصب کنید:

Intel#

sudo pacman -S mesa vulkan-intel intel-media-driver

AMD#

sudo pacman -S mesa vulkan-radeon libva-mesa-driver mesa-vdpau

NVIDIA#

# درایور اختصاصی
sudo pacman -S nvidia nvidia-utils
 
# یا نسخهٔ LTS با کرنل linux-lts
sudo pacman -S nvidia-lts
 
# ابزار پیکربندی
sudo pacman -S nvidia-settings

راه‌اندازی مجدد و ورود#

sudo reboot

پس از reboot، صفحهٔ ورود GDM نمایش داده می‌شود. با کاربر عادی وارد شوید.

نصب ابزارهای مفید GNOME#

GNOME Tweaks#

برای پیکربندی پیشرفتهٔ GNOME:

sudo pacman -S gnome-tweaks

با این ابزار می‌توانید:

• تم، آیکون و cursor را تغییر دهید
• فونت‌ها را تنظیم کنید
• شورتکات‌های پنجره‌ها را سفارشی کنید
• افزونه‌ها را مدیریت کنید

مدیریت افزونه‌ها (Extensions)#

# نصب مدیر افزونه‌ها
sudo pacman -S gnome-browser-connector
 
# یا با yay از AUR (نسخهٔ کامل‌تر)
yay -S gnome-shell-extension-manager

سپس می‌توانید از سایت extensions.gnome.org افزونه‌ها را نصب کنید.

نرم‌افزارهای مکمل#

# مرورگر
sudo pacman -S firefox firefox-i18n-fa
 
# مجموعهٔ آفیس
sudo pacman -S libreoffice-fresh-fa
 
# پخش‌کنندهٔ رسانه
sudo pacman -S vlc
 
# ویرایشگر تصویر
sudo pacman -S gimp
 
# ابزار ارتباطی
sudo pacman -S telegram-desktop

پیکربندی پس از نصب#

تنظیم زبان فارسی#

۱. وارد Settings بخش Region و Language شوید ۲. در بخش Input Sources، روی + کلیک کنید ۳. Persian (Iran) را انتخاب و افزوده کنید ۴. با Super+Space بین زبان‌ها سوییچ کنید

تنظیمات HiDPI#

اگر نمایشگر HiDPI دارید:

۱. Settings → Displays ۲. Scale را روی ۲۰۰٪ (یا ۱۵۰٪) تنظیم کنید

فعال‌کردن Night Light#

برای کاهش نور آبی در شب:

۱. Settings → Displays ۲. Night Light را فعال کنید ۳. زمان طلوع و غروب را تنظیم کنید

افزونه‌های پیشنهادی#

برخی افزونه‌های محبوب:

برای نصب، به extensions.gnome.org بروید.

شخصی‌سازی#

تم و آیکون#

# نصب بسته‌های تم (نمونه)
sudo pacman -S arc-gtk-theme papirus-icon-theme
 
# یا از AUR
yay -S sweet-gtk-theme candy-icon-theme

سپس در GNOME Tweaks، تم را انتخاب کنید.

فونت‌های فارسی#

# نصب فونت Vazirmatn (محبوب فارسی)
sudo pacman -S ttf-vazirmatn
 
# یا از AUR نسخه‌های دیگر
yay -S ttf-shabnam ttf-sahel

سپس در GNOME Tweaks → Fonts، فونت فارسی را انتخاب کنید.

بهینه‌سازی و کارایی#

کاهش مصرف رم#

# غیرفعال‌کردن سرویس‌های غیرضروری
sudo systemctl disable NetworkManager-wait-online.service

بهینه‌سازی filesystem#

اگر از btrfs استفاده می‌کنید، فشرده‌سازی را فعال کنید:

# در /etc/fstab
UUID=...  /  btrfs  rw,relatime,compress=zstd:3,space_cache=v2  0 0

خطاهای رایج#

GDM بارگذاری نمی‌شود#

# بررسی لاگ‌ها
journalctl -u gdm -b
 
# بررسی Wayland یا X11
ls /var/log/gdm/

صفحهٔ سیاه پس از ورود#

# بررسی درایور گرافیکی
lspci -k | grep -A 3 -i vga
 
# در صورت NVIDIA، reinstall درایور
sudo pacman -S nvidia

فونت فارسی نمایش داده نمی‌شود#

# نصب فونت
sudo pacman -S ttf-vazirmatn
 
# پاکسازی کش فونت
fc-cache -fv

خلاصه#

در این آموزش:

• GNOME و GDM را نصب کردید
• Wayland را پیکربندی کردید
• درایورهای گرافیکی را نصب کردید
• ابزارهای مفید GNOME را افزودید
• زبان فارسی و فونت‌ها را تنظیم کردید
• افزونه‌ها و تم‌ها را پیکربندی کردید

اکنون یک دسکتاپ GNOME کامل و آمادهٔ استفاده دارید.

در آموزش بعدی، نصب KDE Plasma را به‌عنوان جایگزین مقایسه می‌کنیم.

پرسش‌های رایج#

آیا GNOME سبک است؟#

GNOME نسبت به محیط‌های سبک‌تری مانند Xfce یا LXQt، سنگین‌تر است. اما روی سخت‌افزار مدرن (۴ گیگابایت رم یا بیشتر) به‌خوبی کار می‌کند.

آیا می‌توانم GNOME و KDE را هم‌زمان نصب کنم؟#

بله، اما توصیه نمی‌شود. برخی بسته‌ها ممکن است تداخل داشته باشند و تنظیمات مشترک (مثلاً فونت‌ها، themes) به‌هم بریزند. بهتر است یکی را انتخاب کنید.

GNOME Wayland بهتر است یا X11؟#

Wayland برای اکثر کاربران بهتر است (سریع‌تر، امن‌تر). اما اگر از درایور NVIDIA قدیمی یا ابزارهای screen recording قدیمی استفاده می‌کنید، X11 ممکن است پایدارتر باشد.