GNOME محیط دسکتاپ پیش‌فرض Ubuntu از نسخهٔ ۱۷.۱۰ به بعد است. Canonical با سفارشی‌سازی‌هایی مانند Ubuntu Dock، نوار بالا و نشانگرهای خاص، تجربه‌ای متمایز از GNOME خالص ارائه می‌دهد. در این آموزش با محیط، سفارشی‌سازی و میانبرهای GNOME در Ubuntu آشنا می‌شوید.

GNOME چیست؟#

GNOME (GNU Network Object Model Environment) یکی از محبوب‌ترین محیط‌های دسکتاپ در دنیای لینوکس است. این محیط بر سه اصل استوار است: سادگی، دسترسی‌پذیری و آزادی. GNOME توسط پروژهٔ GNOME (یک جامعهٔ مستقل) توسعه می‌یابد و در بسیاری از توزیع‌ها از جمله Fedora، Debian و Ubuntu استفاده می‌شود.

اجزای محیط GNOME در Ubuntu#

۱. Activities Overview#

با فشردن کلید Super (کلید ویندوز) یا کلیک روی Activities در گوشهٔ بالا-چپ، نمای کلی Activities باز می‌شود:

• جستجوی برنامه‌ها و فایل‌ها
• مشاهدهٔ پنجره‌های باز
• جابه‌جایی بین میزهای مجازی (Workspaces)
• اجرای برنامه با تایپ نام

۲. Ubuntu Dock#

نوار کناری سمت چپ (یا پایین در تنظیمات قابل تغییر) که:

• برنامه‌های مورد علاقه (Favorites) را نگه می‌دارد
• برنامه‌های در حال اجرا را نشان می‌دهد
• امکان pin/unpin برنامه‌ها را فراهم می‌کند
• با کلیک راست، گزینه‌های quick-list برنامه‌ها را نشان می‌دهد

۳. Top Bar#

نوار بالای صفحه شامل:

• Activities (گوشهٔ چپ)
• ساعت و تقویم (مرکز)
• منوی سیستم شامل صدا، شبکه، بلوتوث، باتری و آیکون power (گوشه راست)

۴. Workspaces#

GNOME از میزهای مجازی (Workspaces) پویا پشتیبانی می‌کند. هر Workspace یک دسکتاپ جدا است:

# نمایش میانبرهای Workspace
# Super + Page Up/Down: جابه‌جایی بین Workspaceها
# Super + Shift + Page Up/Down: انتقال پنجره به Workspace دیگر

تنظیمات GNOME#

بزرگ‌ترین تنظیمات GNOME از طریق Settings (تنظیمات) قابل دسترسی است:

# باز کردن Settings
gnome-control-center

بخش‌های اصلی:

• Wi-Fi — مدیریت شبکه‌های بی‌سیم
• Network — تنظیمات سیمی، VPN، proxy
• Bluetooth — مدیریت دستگاه‌های بلوتوث
• Displays — رزولوشن، scale، چیدمان چندنمایشگر
• Sound — ورودی/خروجی صدا
• Keyboard — چیدمان کیبورد، میانبرها
• Mouse & Touchpad — سرعت، tapping
• Displays — Night Light، scale
• Privacy — قفل صفحه، دسترسی به دوربین/میکروفون
• Users — مدیریت کاربران
• Region & Language — زبان، فرمت تاریخ و عدد

افزودن کیبورد فارسی#

# باز کردن Settings
gnome-control-center keyboard
 
# در تب Input Sources:
# + کلیک کنید → Persian → Persian (Standard) → Add

سپس با Super + Space بین کیبوردها جابه‌جا شوید.

GNOME Tweaks#

GNOME Tweaks ابزاری است که گزینه‌های بیشتری از Settings استاندارد در اختیار شما قرار می‌دهد:

# نصب Tweaks
sudo apt install -y gnome-tweaks
 
# اجرای Tweaks
gnome-tweaks

با Tweaks می‌توانید:

• تم (Theme) و آیکون‌ها را تغییر دهید
• قلم (Font) پیش‌فرض و anti-aliasing را تنظیم کنید
• پنجره‌ها را باMiddle-click به minimize ببرید
• نمایش ثانیه در ساعت
• تغییر Touchpad tap-to-click
• مدیریت Startup Applications

GNOME Shell Extensions#

Extensions افزونه‌هایی هستند که قابلیت‌های GNOME را گسترش می‌دهند. Canonical برخی extensions رسمی مانند Ubuntu Dock و AppIndicator را به‌طور پیش‌فرض نصب کرده است.

نصب Extension Manager#

بهترین راه مدیریت extensions، نصب Extension Manager (از Flathub) است:

# نصب از Flathub (اگر Flatpak دارید)
flatpak install -y flathub com.mattjakeman.ExtensionManager
 
# اجرای Extension Manager
flatpak run com.mattjakeman.ExtensionManager

Extensions محبوب#

تم و آیکون‌ها#

Ubuntu تم پیش‌فرض Yaru را به‌همراه دارد. برای نصب تم‌های دیگر:

# نصب تم populaire
sudo apt install -y arc-theme
 
# یا تم‌های اضافی
sudo apt install -y numix-gtk-theme
 
# نصب آیکون‌های populaire
sudo apt install -y papirus-icon-theme

سپس با GNOME Tweaks → Appearance، تم و آیکون را انتخاب کنید.

Midnight Commander و نرم‌افزارهای پیش‌فرض#

Ubuntu با مجموعه‌ای از برنامه‌های پیش‌فرض روی GNOME ارائه می‌شود:

میانبرهای مهم صفحه‌کلید#

Wayland در برابر X11#

Ubuntu از نسخهٔ ۲۱.۰۴ به بعد، به‌طور پیش‌فرض از Wayland به‌عنوان display server استفاده می‌کند (نه X11 سنتی). Wayland مدرن‌تر، امن‌تر و سبک‌تر است.

# بررسی display server فعلی
echo $XDG_SESSION_TYPE
# wayland  (یا x11)

برای استفاده از X11 (در صورت مشکل):

1. از logout کنید.
2. در صفحهٔ ورود، روی نام کاربری کلیک کنید.
3. چرخ‌دنده را انتخاب کنید.
4. Ubuntu on Xorg را انتخاب کنید.
5. وارد شوید.

نصب مجدد GNOME (در صورت خرابی)#

اگر GNOME خراب شده یا آن را حذف کرده‌اید:

# نصب مجدد Ubuntu desktop
sudo apt install --reinstall ubuntu-desktop
 
# یا نصب GNOME خالص
sudo apt install --reinstall gnome-shell gnome-session
 
# ریست تنظیمات کاربر (احتیاط!)
dconf reset -f /org/gnome/

خطاهای رایج#

۱. GNOME Shell هنگ کرده#

# ری‌استارت GNOME Shell (در Wayland کار نمی‌کند)
Alt + F2 → r → Enter
 
# در Wayland، نشست را ببندید و دوباره وارد شوید

۲. Extension ناسازگار#

# غیرفعال‌کردن همهٔ extensions از ترمینال
gnome-extensions list --enabled
gnome-extensions disable <extension-name>
 
# یا ریست تنظیمات
gsettings set org.gnome.shell disable-user-extensions true

۳. آیکون tray برنامه نمایش داده نمی‌شود#

# نصب extension AppIndicator
sudo apt install -y gnome-shell-extension-appindicator
 
# فعال‌سازی
gnome-extensions enable ubuntu-appindicators@ubuntu.com

خلاصه و مرحلهٔ بعد#

GNOME در Ubuntu تجربه‌ای روان و کاربرپسند ارائه می‌دهد. با ترکیب GNOME Tweaks و Extension Manager، می‌توانید تقریباً هر جنبه‌ای از محیط را سفارشی کنید.

به‌عنوان گام بعدی:

• آموزش نصب KDE Plasma را برای جایگزین GNOME ببینید
• آموزش نصب برنامه‌های کاربردی را برای نصب نرم‌افزارهای روزمره بخوانید
• آموزش نصب درایور NVIDIA را برای کارت گرافیک NVIDIA ببینید