در این مستند، پاسخ به پرتکرارترین سوالات کاربران Debian را جمع‌آوری کرده‌ایم. اگر سوال شما در این فهرست نیست، به مستندات دیگر بخش Debian یا آموزش APT مراجعه کنید.

انتخاب نسخه و نصب#

تفاوت Debian با Ubuntu چیست؟#

Ubuntu بر پایهٔ Debian Testing ساخته می‌شود، بسته‌های جدیدتر دارد و پشتیبانی تجاری شرکت Canonical را ارائه می‌دهد. Debian پایدارتر، آزادتر و سبک‌تر است، اما بسته‌های آن قدیمی‌تر هستند. در عمل، Ubuntu برای کاربر تازه‌کار ساده‌تر است و Debian برای کاربری که پایداری و کنترل می‌خواهد.

کدام نسخه را نصب کنم؟#

برای اکثر کاربران، Debian 12 (Bookworm) Stable بهترین انتخاب است. اگر نرم‌افزار جدیدتر می‌خواهید، می‌توانید از Backports یا شاخهٔ Testing استفاده کنید. هرگز Sid (Unstable) را برای کار روزمره انتخاب نکنید، مگر اینکه توسعه‌دهندهٔ Debian باشید.

آیا Debian برای مبتدیان مناسب است؟#

Debian Stable می‌تواند برای مبتدیان مناسب باشد، اما نصب‌گر آن کمی فنی‌تر از Ubuntu است. اگر ترجیح می‌دهید همه‌چیز از پیش پیکربندی شده باشد، Ubuntu یا Linux Mint گزینه‌های ساده‌تری هستند. اما اگر می‌خواهید لینوکس را عمیقاً بیاموزید، Debian عالی است.

کدام ISO را دانلود کنم؟#

برای اکثر کاربران، netinst نسخهٔ amd64 بهترین انتخاب است: حجم کم، نصب سریع، و فقط بسته‌های مورد نیاز دانلود می‌شوند. اگر ترجیح می‌دهید پیش از نصب Debian را امتحان کنید، نسخهٔ Live با Calamares را دانلود کنید. برای جزئیات به آموزش دانلود ISO مراجعه کنید.

آیا نصب Debian روی UEFI کار می‌کند؟#

بله. Debian به‌خوبی از UEFI پشتیبانی می‌کند. در مرحلهٔ پارتیشن‌بندی، به‌صورت خودکار یک پارتیشن ESP (EFI System Partition) می‌سازد. برای جزئیات به آموزش پارتیشن‌بندی مراجعه کنید.

نرم‌افزار و بسته‌ها#

چطور نرم‌افزار جدید نصب کنم؟#

sudo apt update
sudo apt install package-name

برای جستجوی بسته از apt search استفاده کنید. برای جزئیات به آموزش APT مراجعه کنید.

چطور نرم‌افزار غیرآزاد (non-free) را فعال کنم؟#

# ویرایش sources.list
sudo nano /etc/apt/sources.list

non-free non-free-firmware را به انتهای هر خط اضافه کنید:

deb http://deb.debian.org/debian bookworm main contrib non-free non-free-firmware

sudo apt update

چطور یک فایل .deb را نصب کنم؟#

# روش پیشنهادی: apt با حل خودکار وابستگی‌ها
sudo apt install ./package.deb
 
# روش قدیمی dpkg
sudo dpkg -i package.deb
sudo apt install -f    # رفع وابستگی‌های گم‌شده

چطور نسخهٔ جدیدتر یک بسته را نصب کنم؟#

اگر روی Stable هستید و به نسخهٔ جدیدتر نیاز دارید، می‌توانید از Backports استفاده کنید:

# افزودن backports (معمولاً در sources.list نیست)
echo "deb http://deb.debian.org/debian bookworm-backports main contrib" | \
  sudo tee /etc/apt/sources.list.d/backports.list
 
sudo apt update
 
# نصب بسته از backports
sudo apt install -t bookworm-backports package-name

چطور لیست بسته‌های نصب‌شده را ببینم؟#

apt list --installed
apt list --installed | grep nmap
apt list --upgradable    # بسته‌های قابل ارتقا

سخت‌افزار و درایورها#

کارت وای‌فای کار نمی‌کند#

این مشکل معمولاً به دلیل نبود فریم‌ور غیرآزاد است:

# فعال‌کردن non-free-firmware
sudo apt update
 
# نصب فریم‌ورهای رایج
sudo apt install firmware-iwlwifi firmware-realtek firmware-linux-nonfree
 
# ری‌استارت
sudo reboot

اگر کارت وای‌فای شما خاص است، با lspci -nn | grep Network مدل آن را پیدا کنید و فریم‌ور مناسب را نصب کنید.

کارت گرافیک NVIDIA را نصب کنم؟#

# فعال‌کردن non-free
sudo apt update
 
# نصب درایور NVIDIA
sudo apt install nvidia-driver firmware-misc-nonfree
 
# ری‌استارت
sudo reboot
 
# بررسی
nvidia-smi

صدا کار نمی‌کند#

# نصب PipeWire (صدای مدرن)
sudo apt install pipewire pipewire-pulse pipewire-audio-client-libraries pipewire-alsa
 
# فعال‌سازی سرویس‌های کاربر
systemctl --user enable --now pipewire pipewire-pulse wireplumber
 
# اجرای میکسر
pavucontrol

چطور پرینتر را وصل کنم؟#

# نصب CUPS
sudo apt install cups system-config-printer
 
# فعال‌سازی
sudo systemctl enable --now cups
 
# در دسکتاپ، Settings → Printers → Add Printer
# یا مرورگر: http://localhost:631

به‌روزرسانی و نگهداری#

چطور سیستم را به‌روز کنم؟#

sudo apt update
sudo apt upgrade
sudo apt autoremove --purge

برای جزئیات به آموزش به‌روزرسانی سیستم مراجعه کنید.

به‌روزرسانی امنیتی خودکار چطور فعال شود؟#

sudo apt install unattended-upgrades
sudo dpkg-reconfigure -plow unattended-upgrades

چطور از Debian 11 به 12 ارتقا دهم؟#

ارتقای بزرگ بین نسخه‌ها یک فرایند جدی است. به آموزش به‌روزرسانی سیستم بخش «ارتقای بزرگ» مراجعه کنید. مهم‌ترین نکات:

۱. از سیستم پشتیان بگیرید. ۲. سیستم فعلی را به‌طور کامل به‌روز کنید. ۳. در /etc/apt/sources.list نام نسخه را تغییر دهید (مثلاً bullseye به bookworm). ۴. apt update، سپس apt full-upgrade. ۵. ری‌استارت.

فضای دیسک پر شده#

# پاک‌سازی کش APT
sudo apt clean
 
# حذف بسته‌های یتیم
sudo apt autoremove --purge
 
# پاک‌سازی لاگ‌های قدیمی
sudo journalctl --vacuum-time=30d
 
# بررسی
df -h
du -sh /var/cache/apt/archives/

مشکلات بوت و سیستم#

سیستم بوت نمی‌شود#

اگر پس از نصب یا به‌روزرسانی، سیستم بوت نمی‌شود:

۱. با فلش Live Debian بوت کنید. ۲. پارتیشن ریشه و ESP را سوار کنید. ۳. با chroot وارد سیستم شوید. ۴. GRUB را تعمیر کنید:

sudo mount /dev/sda2 /mnt
sudo mount /dev/sda1 /mnt/boot/efi
sudo mount --bind /dev /mnt/dev
sudo mount --bind /proc /mnt/proc
sudo mount --bind /sys /mnt/sys
sudo chroot /mnt
grub-install /dev/sda
update-grub
exit
sudo reboot

آیا می‌توانم از systemd خارج شوم؟#

در Debian رسمی، خیر. systemd به‌طور پیش‌فرض و پشتیبانی‌شده است. اگر به دنبال توزیعی بدون systemd هستید، می‌توانید از Devuan (fork بدون systemd از Debian) استفاده کنید.

چطور به محیط متنی (TTY) برگردم؟#

اگر دسکتاپ نصب کرده‌اید و می‌خواهید به حالت سرور برگردید:

# تغییر target پیش‌فرض
sudo systemctl set-default multi-user.target
 
# حذف دسکتاپ (اختیاری)
sudo apt purge gnome
sudo apt autoremove --purge
 
# ری‌استارت
sudo reboot

شبکه#

چطور IP ثابت تنظیم کنم؟#

به آموزش تنظیم شبکه مراجعه کنید. به‌طور خلاصه:

# /etc/network/interfaces (با ifupdown)
auto ens18
iface ens18 inet static
    address 192.168.1.10/24
    gateway 192.168.1.1
    dns-nameservers 8.8.8.8 1.1.1.1

SSH چطور فعال شود؟#

sudo apt install openssh-server
sudo systemctl enable --now ssh

برای جزئیات به آموزش SSH مراجعه کنید.

چطور hostname را تغییر دهم؟#

sudo hostnamectl set-hostname new-hostname
 
# همچنین در /etc/hosts:
sudo nano /etc/hosts
# 127.0.1.1   new-hostname

دسکتاپ#

کدام دسکتاپ را نصب کنم؟#

برای نصب هر کدام، به آموزش‌های دسکتاپ مراجعه کنید.

چطور دسکتاپ را تغییر دهم؟#

# نصب دسکتاپ جدید (مثلاً XFCE)
sudo apt install xfce4
 
# در صفحهٔ ورود (GDM/SDDM/LightDM)، می‌توانید دسکتاپ را انتخاب کنید

چطور زبان کیبورد فارسی اضافه کنم؟#

در GNOME: Settings → Keyboard → Input Sources → Add → Persian.

در KDE: System Settings → Input Devices → Keyboard → Layouts → Add → Persian.

در XFCE: Settings → Keyboard → Layout → Add → Persian.

میانبر جابجایی معمولاً Super+Space یا Alt+Shift است.

خطاهای APT#

"Could not get lock"#

# بررسی فرآیند فعال
ps aux | grep apt
 
# اگر فرآیندی نیست:
sudo rm /var/lib/apt/lists/lock
sudo rm /var/cache/apt/archives/lock
sudo rm /var/lib/dpkg/lock-frontend
sudo dpkg --configure -a

"Hash Sum mismatch"#

sudo rm -rf /var/lib/apt/lists/*
sudo apt update

"NO_PUBKEY"#

sudo apt install -y debian-archive-keyring
# یا
sudo apt-key adv --keyserver keyserver.ubuntu.com --recv-keys KEY_ID

"Unmet dependencies"#

sudo apt --fix-broken install
sudo apt update
sudo apt full-upgrade

سوالات متفرقه#

آیا Debian رایگان است؟#

بله، Debian ۱۰۰ درصد رایگان است و همیشه رایگان خواهد ماند (طبق قرارداد اجتماعی Debian). هیچ نسخهٔ «پولی» یا «Enterprise» وجود ندارد.

آیا می‌توانم Debian را روی Raspberry Pi نصب کنم؟#

بله، Raspberry Pi OS در واقع Debian بهینه‌شده برای Raspberry Pi است. اما می‌توانید Debian رسمی را هم نصب کنید:

# دانلود از cdimage.debian.org برای arm64
# نسخهٔ Raspberry Pi Imaging Utility را ببینید

آیا Debian برای گیم مناسب است؟#

Debian Stable برای گیم به‌روز نیست، اما می‌توانید با Steam، Proton و Backports یا Testing، تجربهٔ قابل قبولی داشته باشید. برای گیم حرفه‌ای، توزیع‌های مخصوص مانند Nobara یا Pop!_OS بهترند.

چطور نسخهٔ Debian نصب‌شده را ببینم؟#

cat /etc/os-release
# یا
cat /etc/debian_version
# یا
lsb_release -a

چطور بفهمم چه بسته‌ای یک فایل را نصب کرده؟#

dpkg -S /usr/bin/nmap
# nmap: /usr/bin/nmap

چطور بفهمم چه بسته‌ای در حال نصب است؟#

dpkg -l | grep ^ii | wc -l    # تعداد بسته‌های نصب‌شده
apt list --installed | wc -l  # روش دیگر

خلاصه و منابع#

Debian یک توزیع پایدار، آزاد و انعطاف‌پذیر است که برای سرور، دسکتاپ و بسیاری از موارد دیگر مناسب است. این سوالات متداول پاسخ سوالات رایج را پوشش می‌دهد، اما برای جزئیات بیشتر به مستندات تخصصی مراجعه کنید.

منابع مفید:

• آموزش معرفی Debian
• آموزش APT
• آموزش به‌روزرسانی سیستم
• آموزش نصب گام‌به‌گام
• آموزش SSH
• آموزش تنظیم شبکه